Ճշմարտութեան Ճամբուն Վրայ (Արեւմտահայերէն) from Vinci's blog

Նախաբան

2086-ի ապագայալիր արշալոյսին, Իսահակին պատահական հանդիպումը աստուածային կերպարի մը հետ հանդարտ փողոցի մը վրայ կը վառի վերափոխիչ ճամբորդութիւն մը։ 2013-էն 2014 թուականներուն գրուած «Ճշմարտութեան Ճամբուն Վրայ» (նախապէս հայերէնով) վեպը կը միահիւսէ մարգարէական յայտնութիւններ եւ հրաշալի շրջադարձեր՝ հոգեւոր յայտնագործութեան, միսթիկ իրադարձութիւններու եւ Փերուի ճամբորդութեան պատմութեան մը մէջ, որ կը բացայայտէ գաղտնի ճշմարտութիւններ։ Արդարեւ, կը համարձակիք արդեօք ուսումնասիրել աշխարհ մը, ուր հաւատքը կը դիմագրաւէ անծանօթը։

Ճշմարտութեան Ճամբուն Վրայ

Փողոցի անկիւնը կը կանգնէր պատռտուած շորերով աղջիկ մը։ Ան հին լաթեր հագած էր, եւ մենք կը զբօսնէինք փողոցի լայնքով, ուրախ ու աշխոյժ, բառերով ու ծիծաղով, կարծես հարբած՝ ոչ թէ գինիէ։ Գորշ առաւօտ մըն էր, եւ ճանապարհը կաթնագոյն կ՚երեւէր։ Աղջիկը, կամ գուցէ կինը, հին լաթերով, շիտակ աչքերուս մէջ կը նայէր։ Այդ նոյն պահուն, ընկերս՝ կողքիս, ըսաւ. «Նայեցէք այդ Հին Լաթերուն հիմա. շիտակ աչքերուս մէջ կը նայի»։ Մեզի հետ քալող աղջիկներէն մէկն ալ նկատեց. «Զաւակնե՛ր, այս Հին Լաթերը շիտակ աչքերուս մէջ կը նայի։ Կրնա՞յ անոնցմէ մէկը ըլլալ»։ Եւ ծիծաղի պայթիւն մը անցաւ բոլորիս միջով։ (Իրականութեան մէջ, այդ կինը կրնար բոլորիս աչքերուն մէջ միաժամանակ նայիլ. իրաւամբ, ան Աստուած էր, եւ ո՛չ մէկս, ո՛չ մէկը եւ ո՛չ միւսը, զայն չէինք գիտակցեր։) Ես ալ ըսի. «Հիմա թող տուէք երթամ տեսնեմ ո՛վ է այդ Հին Լաթերով աղջիկը, կարծես ան շիտակ ինծի կը նայի», եւ արագօրէն հասայ տեղը (կարծես արագ հասայ, որովհետեւ Աստուած արագացուց ժամանակը եւ քայլերս) եւ ըսի. «Հե՜յ, աղջի՛կ, հայրիկիս պէս կ՚երեւիս. հայրիկի պէս շիտակ աչքերուս մէջ կը նայիս»։ 

Այնուհետեւ լսեցի մարդու ձայն մը՝ ոչ թէ կնոջ՝ խռպոտ, բայց փափուկ ու նոյնիսկ հաճելի։ Ան ըսաւ. «Ողջո՜յն, Որդեա՛կս, Ես Տէրն եմ, Աստուածը։ Եկած եմ քեզ փրկելու»։ Այն հին լաթերը, զորս Աստուած հագած էր, սեւ էին, բայց նոր կ՚երեւէին, ոչ թէ մաշած, մանրակրկիտ կերպով կարուած, եւ անոնք այնքան հաճելի բոյր մը կ՚արձակէին կնոջմէ, որ ան բացաւ շունչս ու բարձրացուց տրամադրութիւնս։ Կինը նաեւ դիմագիծ մը ունէր, որ կարծես միայն Աստուծոյ համար կը համապատասխանէր՝ գեղեցիկ մօտէն եւ ապշեցուցիչ հեռուէն։ Անոր մաշկը սպիտակին, ոսկիին եւ կանանչին խառնուրդն էր. անոր մազերը նուռի կարմիր էին, եւ ան անբացատրելի, շօշափելի աուրա մը կը տարածէր՝ Աստուած։ Իր գեղեցկութեան պատճառով, կարծես Աստուծոյ դիմագծերը կնոջ մը նման էին՝ ժպտերես ու ծիծաղուն՝ մինչ անոր մարմինը կը յիշեցնէր ինծի տղամարդու մը մարմինը։ Անոր կեցուածքը ցոյց կու տար, որ անոր ուժը անփոփոխ էր՝ անկէ աւելին, ինչպէ՞ս կարելի է նոյնիսկ Աստուծոյ ուժը չափել։ Անոր ետեւը օդին մէջ կախուած էր թափանցիկ դուռ մը, կիսաբաց, որ կը տանէր դէպի անվերջութիւն մը՝ լեցուն աստղախումբերով։ Այդ անվերջութենէն հրաշալի երաժշտութիւն կը հնչէր՝ միայն ինծի համար։

Զգացի, որ փրկութիւնը արդէն տեղի ունեցած էր։ Սակայն, սարսափով ալ զգացի, որ ուրիշ բան մը դեռ պէտք է պատահէր՝ ինծի, ինծի հետ եղողներուն, եւ անոնց՝ որոնք ինծի հետ չէին՝ կարծես դժոխքը կը մռնչէր ոտքերուս տակ եւ ինծի կը կանչէր։ Աստուած ըսաւ ինծի. «Երբ վախնաս, քեզի ուրախութիւն եւ սփոփանք պիտի ղրկեմ»։ Ես հարցուցի Աստուծոյ. «Իսկ եթէ ձանձրանա՞մ։ Գիտեմ, որ ձանձրոյթը վախէն աւելի վատ է»։ Աստուած պատասխանեց. «Երբ ձանձրանաս, գիտցիր որ խաչին վրայ ես, առանց մեխերու, առանց փայտի, խաչուած։ Խաչը ձանձրոյթին նշանն է, եւ գիտցիր, որ մարդիկ քեզ դիտումնաւոր կերպով ձանձրացուցած եւ խաչած են»։ Կրկին, Աստուած խօսեցաւ եւ ըսաւ. «Վերադարձիր ընկերներուդ։ Ես պիտի ելլեմ Երկինք, Իմ անտեսանելի գահիս։ Երբ տուն հասնիս, սեղանին վրայ կը գտնես մէկ բաժակ կաթ՝ մեղրով։ Զայն պիտի խմես, եւ ինը ամիս ո՛չ ոք պիտի կարենայ քեզ ձանձրացնել։ Դուն պարզապէս պիտի բանաս բերանդ եւ հա-հա ծիծաղիս անոնց վրայ։ Անունդ ալ Ծիծաղ պիտի ըլլայ։ Ինը ամիս ետք, անոնք մէկ օր պիտի ունենան քեզ ձանձրացնելու։ Անկէ ետք, Սուրբ Գիրքը մուրճի պէս պիտի իջնէ անոնց գլուխներուն վրայ՝ անոնց գլուխներուն, որոնք քեզ ձանձրացուցին, եւ պիտի ծակէ անոնց գլուխները։ Ան պիտի իջնէ նաեւ քու գլուխիդ վրայ, բայց պիտի չծակէ։ Ինչպէս որ կ՚ըսեն, թէ բարին ընողին գլուխը կը ծակուի, նոյնպէս ալ չարը ընողին գլուխը պէտք է ծակուի»։ Աստուած ըսաւ. «Գրպանդ փող կայ։ Բոլորը ինծի տուր, եւ զայն պիտի գտնես նոյն սեղանին վրայ, ուր կաթը պիտի ըլլայ։ Ընկերներուդ ըսէ, որ մուրացկան մը փող խնդրեց։ Հիմա գնա՛, եւ մինչեւ դուն չերթաս, Ես հոս պիտի մնամ»։ Եւ ես այդպէս ըրի։ Մենք մեկնեցանք, եւ ես ետքը տուն հասայ։

Այդ օրը ամառ էր։ Օրը ինքնին ամառ կը թուէր. կը պատահի։ Ենթադրենք ամիսը ամառ է, բայց օրը ձմեռ կը թուի, կամ ամիսը ձմեռ է՝ ցուրտ՝ բայց օրը ամառ կը թուի, կամ գիշեր է, բայց ցերեկ կը թուի։ Ցերեկ է, բայց խաւար կը թուի։ Կրնաս կուշտ ըլլալ, բայց զգալ, թէ սոված ես, ինչպէս գազան մը, որ կը իջնէ լեռնէն՝ առանց հացի կամ ջուրի։ Կը պատահի, որ սոված ես, բայց կը զգաս, թէ կուշտ ես։ Լուռ ես, բայց բոլորը քեզի համար ծափ կը զարնեն։ Կը խօսիս, բայց կը պարզուի, որ մրմնջած ես։ Այդ օրը ալ ամառ էր։ Ամիսը ալ ամառ էր, եւ ես տան դռան մօտ էի։ Դուռը կողպուած էր բանալիով։ Ձեռքս գրպանս դրի եւ գիտակցեցայ, որ բանալին հոն չէր։ Մտքիս մէջ ըսի. «Կա՛մ կորսնցուցի զայն, կա՛մ Աստուծոյ տուի փողերուն հետ»։ Կրկին, մտքիս մէջ ըսի. «Դէ՛հ, աւելի լաւ։ Տունս եւ փողերս ապահով են Երկինքի մէջ»։ Նկատեցի, որ տանս լուսամուտը քիչ մը բաց էր։ Մտայ լուսամուտէն ներս եւ տեսայ, որ սեղանին վրայ դրուած էին կաթի բաժակ մը, փողեր եւ բանալիներ։ Առաջին անգամն էր, որ այս Սուրբ Գրութեան խօսքերը մաշկիս վրայ զգացի. «Ապա անոնց հեթանոս սրտերը պիտի ամչնան, եւ անոնք պիտի զգան իրենց գործած մեղքերուն ծանրութիւնը»՝ կարծես քարի կուռք մը նստած էր ուսերուս վրայ՝ ծանր։ Զգացումներս զիս պատեցին փոթորիկի պէս՝ պատրաստ ամրապնդելու ուժի մը մէջ, որ կարող էր ցնցել մայրցամաքները մինչեւ իրենց հիմքերը։ Ես, որ թագաւորի պէս էի, կը քալէի եւ չդադրեցայ, մինչեւ որ առիւծ մը ի յայտ եկաւ առջեւս։ Ես դարձած էի որբի մը պէս, որ մեծնալով որբանոցէն հեռացած էր։ Դժուարութեամբ մօտեցայ սեղանին, խմեցի կաթը, եւ կը յիշեմ, որ բաժակը ձեռքէս սահեցաւ եւ գետինը ինկաւ, եւ կը յիշեմ, որ երեսս վար ինկայ գետինը։ 

Դռան թակոցէն եւ Սառայի ձայնէն, կարծես ես ուշքի եկայ։ Մեղրին համը եւ քաղցրութիւնը դեռ բերնիս մէջ էր։ Սառան դուռը կը թակէր եւ կը կանչէր. «Իսահա՛կ, Իսահա՛կ...» Դժուարութեամբ բացի բերանս եւ ըսի. «Սառա՛, ներս մտի լուսամուտէն։ Դուռը կողպուած է։ Անառողջ կը զգամ զիս՝ ինչո՞ւ այս ուշ ժամուն եկած ես»։ Կարճ ժամանակ ետք, զգացի, որ Սառան կը ջանար զիս գետինէն բարձրացնել եւ ըսաւ. «Հե՛յ, տղա՛, ի՞նչ ուշ ժամ։ Ցերեկ է։ Ո՞ւր էիր այս երեք օրերը»։ Գիտակցեցայ, որ կուրցած էի եւ երեք օր գետինը մնացած էի։ Կ՚ուզէի կուրութիւնս Սառայէն թաքցնել, մինչ ան կասկածոտ կերպով կը հարցնէր. «Ինչո՞ւ ինծի կը փնտռես սառած աչքերով, եւ ինչո՞ւ ըսիր՝ ‘Ինչո՞ւ այս ուշ ժամուն եկած ես’»։ Կը յիշեմ նաեւ, որ սեղանին վրայ թուղթ մը կար՝ ինչ-որ բան գրուած, բայց զայն չէի կարդացած կաթը խմելէ առաջ։ Ես ըսի Սառային. «Սեղանին վրայ պէտք է թուղթ մը ըլլայ։ Կարդա՛ զայն եւ տեսի՛ր ինչ է գրուած։ Աչքերս կը ծակեն։ Սխալ հեղուկով լուացի զանոնք, եւ կարծես բորբոքուած են»։ Սառան կարդաց. «Երեք օր ետք պիտի տեսնես»։ Հասկցայ, որ սա Աստուծոյ թուղթն էր։ Աստուած ալ գիտէր, որ ես թուղթը պիտի չկարդայի կաթը խմելէ առաջ։ Ես ըսի Սառային. «Բժիշկ կանչեցի։ Ան հաւանաբար այդ թուղթը գրեց եւ լուսամուտէն հեռացաւ, ինչպէս որ մտած էր, մինչ ես իմ բնական կարիքներուս կը հոգայի։ Բժիշկը նաեւ դեղեր պիտի ղրկէ ինծի համար։ Ան ըսաւ պարզապէս պառկել եւ հանգստանալ։ Իսկ թէ ուր էի երեք օր՝ ետքը պիտի պատմեմ քեզի»։ Սառան ըսաւ. «Յիսուս Քրիստոս, ինչպիսի՛ քաոսային պատմութիւններ են սրանք»։ Ես ալ Սառային սուր հարցում մը հարցուցի՝ ըսելով. «Սառա՛, թոյլ տուր կատակեմ. եթէ Քրիստոս գոնէ քանի մը օր կոյր չէր, ապա ո՞ւրկէ եկան կոյր Քրիստոնեաները, եւ ո՞վ է տեսած Քրիստոսի երեսը, եթէ ոչ խորամանկ ձկնորսները, սողացող հարկահաւաքները, եւ կարճատես դպիրները»։ Սառան պատասխանեց. «Հեղուկը լաւ ազդեցութիւն ունեցած է քեզի վրայ. ճարտարապետէն մարգարէ դարձած ես»։ 

Եթէ կուրութիւնս փորձութիւն չէր, ապա ան ինծի համար ճշմարիտ յայտնութիւն էր, մանաւանդ որ գիտէի, որ ան ժամանակաւոր էր եւ սպասուած, գուցէ նոր տեսողութիւն եւ աչքեր շնորհելով ինծի։ Կարծես պարասրահի մէջ էի, հրաւիրուած եւ սպասուած հիւր մը։ Յիշեցի բոլորը՝ ազգականներս, ծանօթներս, ընկերներս, նոյնիսկ անծանօթները՝ ամէն պահի։ Սառայի միշտ կարօտ, եղջերուի նման հայեացքը կարծես աչքերուս առջեւ էր, անոր կախուած ստորին շրթունքով՝ փոքրիկ փոսիկով եւ կանաչ աչքերով, կարծես անոնք խաղաղ կանաչ լճեր էին։ Սակայն, երբ ան քիչ մը նախանձոտ էր, այդ խաղաղ լիճը պիտի վերածուէր փոթորկոտ ծովի, եւ այդ ժամանակ, բոլորը կը վախնային անկէ, թէեւ անոր զգացումները ինծի ուղղուած էին։ Սառան նկարիչ էր. ան երկուք եղբայր ունէր՝ Գաբրիէլ եւ Միքայէլ, որոնք ընկերներս էին։ Գաբրիէլը Միքայէլէն մէկ ժամով աւելի մեծ էր։ Ես անոնցմէ մէկ տարի պզտիկ էի, մինչ Սառան ինծիէ երկու տարի պզտիկ էր՝ քսանհինգ տարեկան։ Գաբրիէլը դիզայներ էր, մինչ Միքայէլը քահանայ էր։ Սառան պատկերներ կը նկարէր եկեղեցիին ներսի պատերուն վրայ։ Միշտ կ՚ըսէի անոր. «Կը սիրեմ քեզ, բայց կը զզուիմ քու վրձինէդ. դուն կուռքեր կը նկարես՝ իրաւ են, չէ՞ որ առանց փուշերու վարդ չկայ»։ Միշտ կը վիճէինք այս մասին։ Ես կ՚ըսէի անոր, որ կուռքի էութիւնը անոր կազմութեան մէջ չէ, թէ արդեօք քար է, փայտ, թէ ներկ ու պատկեր, եւ աւելցուցի. «Աստուած ընտրած է ոսկէ միջինը, որպէսզի մարդիկ քիչ մը կուռքապաշտ ըլլան, մինչեւ որ Կարմիր Ծովը բաժնուի, երկու մաս ըլլայ, եւ ճամբայ բացուի»։ Ան պատասխանեց, որ ես հեքիաթներու ետեւէն կը վազեմ, եւ ես ըսի անոր. «Սառա՛, հիմա մարդ չի կրնար ճշմարտապէս հաւատալ Աստուծոյ, որովհետեւ մարդը թոյլ է հաւատքով, բայց ուժեղ՝ քմահաճոյքով։ Աշխարհի բոլոր կրօնները քմահաճոյքներ են եւ շահ, ոչ թէ հաւատք»։

Ես պատասխանեցի Սառային. «Այո՛, Սառա՛, հեղուկը խոր ազդեցութիւն ունեցած է ինծի վրայ՝ կրկնապատկելով գիտելիքս, կարծես ան Սուրբ Հոգին էր եւ Աստուծոյ կաթը, որմէ կուրցայ։ Բայց ինչպէս որ կ՚ըսեն, մտքի կուրութիւնը աչքի կուրութենէն վատ է։ Եթէ սիրոյ մէջ մէկ մարմին ենք, ապա քու կանաչ աչքերդ իմը պիտի ըլլան, մինչ իմ գունեղ միտքս քուկդ պիտի ըլլայ»։ Սառան ըսաւ. «Հե՛յ, տղա՛, գուցէ դուն Քրիստոս ես։ Ես ալ քեզ կը նկարեմ եկեղեցիին պատերուն վրայ, բայց առանց քանոնի, թէեւ երկուքնիդ ալ կը սիրեմ»։ Ես պատասխանեցի. «Սառա՛, Քրիստոս չի կրնար եսասէր մարդ ըլլալ՝ պաշտելու համար, այլ Աստուծոյ բերանը եւ խօսքը, եւ նոյնիսկ այդ՝ միայն ժամանակ առ ժամանակ, որովհետեւ Քրիստոս մարդ է. ան կը երազէ, կը քնանայ, եւ կ՚արթննայ. ան նոյնիսկ մոլորութիւն կրնայ տեսնել։ Աստուած աւելի բարձր է Քրիստոսէն, բայց մարդը չի հասնիր Աստուծոյ, մինչեւ որ հասկնայ Քրիստոսը»։ Սառան պատասխանեց. «Իսահա՛կ, հիմա 21-րդ դարն է. աչքերդ պիտի բժշկուին կեղտէն, ինչպէս որ բժիշկը գրեց, որ երեք օր ետք պիտի տեսնես։ Ուրեմն թող աչքերս իմը մնան, որպէսզի ետքը քեզ մեծ նկարեմ եկեղեցիին պատերուն վրայ՝ քու սեւ աչքերովդ, հա-հա։ Բայց լուրջ, հիմա չեմ կրնար հասկնալ քու գունեղ միտքդ. գուցէ դուն ճիշդ ես, եթէ Սատանան քեզ չէ խաբած»։ Ես ըսի. «Սառա՛, Սատանա չկայ բացի մեղքէն ու մահէն։ Մարդիկ հեռացած են Աստուծոյմէ եւ իրենց համար թագաւոր կ՚ընտրեն, մինչ Սատանան կ՚ուտէ աջէն ու ձախէն եկող բոյրը, որովհետեւ բոյրը միայն լաւագոյն ոչխարները կ՚ընտրէ։ Կը պատահի, որ շփոթուած՝ քոզ մը կ՚ընտրէ թագաւոր, որ չի կրնար հօտը գայլէն պաշտպանել, այսինքն՝ Սատանայէն։ Մինչդեռ հովիւը՝ ճշմարիտ թագաւորը՝ Քրիստոսն է, որուն ժամանակ գայլը պարզապէս պիտի գոլորշիանայ ացետոնի պէս»։

Սառան ձեռքս բռնեց եւ ըսաւ. «Եկո՛ւր, պիտի ուղեկցեմ քեզ հիւրասենեակ, որպէսզի բազմոցին պառկիս, հանգստանաս, եւ սպասես բժիշկին դեղերուն։ Եւ պիտի պատմես ինծի, թէ ուր կորսուած էիր այս երեք օրերը։ Բայց մինչեւ այդ, ի՞նչ պիտի ըսես Աստուծոյ՝ նախանձոտ Աստուած ըլլալուն մասին։ Այդ մասին կարդացած եմ Աստուածաշունչի մէջ, Հին Կտակարանի մէջ»։ Ես պատասխանեցի. «Գրուած է, որ Աստուած նաեւ խանդոտ է, եւ որ խանդը եւ նախանձը ստեղծագործական են, որովհետեւ Աստուած Ստեղծագործող է։ Այդ նախանձը իրական է եւ բնական, լեցուն սիրով, ի տարբերութիւն դրացիի նախանձին, որ բարիք չէ ըրած եւ միայն չարութիւն կը պահէ»։ Մենք հասանք ճաշասենեակէն հիւրասենեակ՝ ձախ կողմէն, անցնելով զիգզագ միջանցքէն, ուր երեք բաղլավայի ձեւով ննջասենեակներ կային, մինչ լոգարանը եւ ցնցուղը երկրորդ յարկին վրայ էին։ Աստիճանները գտնուած էին ձախակողմեան երկու ննջասենեակներուն միջեւ. աջակողմեան ննջասենեակին դուռը շիտակ այդ աստիճաններուն դիմացն էր։ Միջանցքին աջակողմեան հատող պատերը կտրուած էին ննջասենեակին դուռով։ Հիւրասենեակին մուտքը միջանցքին վերջն էր՝ իր խորացած աստիճաններով, մօտ մէկ մեթր բարձրանալով։ Ես կլոր հիւրասենեակը կառուցած էի միջանցքէն մէկ մեթր աւելի բարձր, մինչ ճաշասենեակը միջանցքէն մէկ աստիճան աւելի ցած էր։ Միջանցքը կը սկսէր ճաշասենեակին կից տարածքէն, ուր տան մուտքի դուռը կար։ Ճաշասենեակին յատակը եւ տան բակը նոյն մակարդակին վրայ էին։ Հենց բազմոցին պառկած էի, երբ դռան թակոց մը լսուեցաւ։ Ես ըսի Սառային. «Սառա՛, տան բանալին ճաշասենեակի սեղանին վրայ է. առ զայն եւ բա՛ց դուռը՝ տեսնելու համար ո՛վ է»։ Լսեցի Սառայի հեռացող ոտնաձայները, ապա անոր վերադարձող քայլերը, եւ ան ըսաւ. «Հե՛յ, դուն, քու հեռաձայնդ բերին։ Փոստատարն էր. ըսաւ, որ ինչ-որ մէկը զայն փողոցին վրայ գտած էր եւ մօտակայ փոստային բաժանմունքին յանձնած։ Ահա թէ ինչու, հա՛, պատասխան չէիր տար իմ զանգերուս»։ Ես ըսի Սառային. «Սառա՛, անջատէ՛ իմ հեռաձայնս։ Ո՛վ որ իմ մասին հարցնէ, ըսէ՛ որ Եգիպտոս գացած եմ՝ Բուրգերը ուսումնասիրելու։ Իսկ քու հարցումիդ մասին, թէ ուր էի այս երեք օրերը, պիտի ըսեմ, որ այս գիշեր Եգիպտոսէն վերադարձայ։ Գործս շատ խիստ ժամանակացոյց ունէր, ահա թէ ինչու չկարողացայ քեզ տեղեկացնել։ Ինչպէս կը տեսնես, հեռաձայնս կորսնցուցած էի։ Այդ օրը արշալոյսին, քու ծննդեանտ օրուան յաջորդող արշալոյսին՝ դէ՛հ, կը յիշես այդ հին լաթեր հագած աղջիկը՝ երկու օրէն Փերու պիտի մեկնիմ։ Կարեւոր ժողով մը ունիմ. պէտք է հոնի կառոյցները ուսումնասիրենք, որոնք կառուցուած էին նոյն ժամանակ Եգիպտական Բուրգերուն հետ, եւ դուն պէտք է ուղեկցիս ինծի։ Ինքնաթիռի տոմս մը ամրագրէ քեզի համար նոյն թռիչքին. իմս մէկ շաբաթ առաջ ամրագրած էի»։ Սառան ուրախութենէն ցատկել սկսաւ։ Անոր ուրախութիւնը իր գագաթնակէտին հասաւ ծափահարութիւններով. ան արագօրէն ծափահարեց, եւ վերջացնելէ ետք, ես ըսի. «Սառա՛, հիմա ամուր բռնուէ, որպէսզի չիյնաս։ Փերուի մէջ չորս օրէն ետք, հոնէն պիտի մեկնինք Երուսաղէմ՝ տեսնելու Արեւմտեան Պատը, որուն մեծ քարերը նոյն կառուցուածքը ունին, ինչպէս Փերուի Մաչու Փիքչուն, Եգիպտոսի Բուրգերը, եւ Լիբանանի Բաալբէքը։ Կասկած կայ, որ այսպէս կոչուած Արեւմտեան Պատը Սողոմոնի Տաճարին մաս չի կազմեր, այլ անյայտ կառոյցի մը հատուած է՝ տասը-տասներկու հազար տարուան պատմութիւնով։ Այս հին կառոյցները երկրի վրայ աստղերու պէս են եւ խիստ խորհրդաւոր են. մարդը պէտք է չկորսուի անոնց նայելով։ Նոյնիսկ եթէ այլմոլորակայիններ կան, անոնք չէին կրնար այդպիսի բաներ կառուցել։ Բուրգերը արական եւ իգական կը թուին՝ խորհրդանշելով մարդու սահմանափակ հոգեւոր պատկերը, նոյնիսկ խորհրդանշելով մարդու խտացած եւ այլաբանական կառուցուածքը»։

Ինչ-որ պատճառով, այս անգամ Սառան ծիծաղեց, եւ այդ տարօրինակ թուեցաւ ինծի, որովհետեւ Սառան անակնկալներ չէր սիրեր. այդ առումով, ան ինծի պէս էր։ Նոյնիսկ անոր ծիծաղի ձայնը տարբեր էր. ան երբեք այդպէս չէր ծիծաղած, կարծես նոր բան մը հասկցած էր։ Ան սկսաւ հարցումներ հարցնել փոփոխուած ձայնով, կարծես ան սեւ յագուարի ձայնն էր՝ ժպիտ մը երեսին, թէեւ Սառայի մաշկը սպիտակ խնձորի գոյնն էր, մինչ իմը ծիրանի էր։ Սառան ըսաւ. «Իսահա՛կ, կարծես երազի մէջ եմ։ Կասկածներս ցրուելու համար, որ երազի մէջ չենք, պէտք է քեզի քանի մը հարցում հարցնեմ։ Պատրա՞ստ ես։ Դէ՛հ, սկսինք։ Կրնա՞ս տաճար մը կառուցել իմաստուն Սողոմոնի պէս, եւ ի՞նչ պիտի ըլլայ քու տաճարիդ տեսքը»։ Ես պատասխանեցի՝ ըսելով. «Կրնամ կառուցել միայն երկու դէպքի մէջ. եթէ Դաւիթի Որդին եմ կամ Աստուծոյ Որդին։ Տարբերութիւնը միայն ձեռագրի մէջ է։ Տաճարին հոգեւոր տեսքը իմ խօսքս է, մինչ արտաքին տեսքը միայն Աստուծոյ ծանօթ է. ան կատարելութեան գագաթնակէտն է»։ Սառան ըսաւ. «Եւս մէկ հարցում. Ի՞նչը կը տարբերակէ Քրիստոսը մարդէն»։ Ես պատասխանեցի. «Սառա՛, թոյլ տուր քիչ մը մտածեմ, եւ ինծի կոնֆէթի կտոր մը տուր. բերանս չորացած է։ Քրիստոս ասեղն է կոն խոտին մէջ, որ խոտը ասեղի կը վերածէ՝ ինչ-որ օգտակար բան Աստուծոյ համար. այլապէս, կովը պիտի ուտէր խոտը, կոն խոտը, մինչ կոն խոտը մարդիկն են»։ Սառան կրկին հարցուց. «Եւ քու կարծիքովդ, սէրը յաւերժ է, թէ ծաղիկի պէս, կը թոռմի՞»։ Ես ըսի. «Սառա՛, սէրը յաւերժ է եւ համառ։ Եթէ զայն մոռնաս, ան քեզ չի մոռնար, եւ վաղ թէ ուշ, պիտի վրէժ լուծէ։ Ապա սէրը այլեւս պսակ պիտի չըլլայ քու գլուխիդ վրայ, այլ շղթայ՝ քու վիզիդ շուրջ, եւ դուն շուն պիտի դառնաս, հաւանաբար կատաղած, մինչեւ որ Աստուած քեզ բժշկէ, եւ սէրը կրկին պսակ պիտի ըլլայ քու գլուխիդ վրայ, եւ դուն ուրախ պիտի ըլլաս եղջերուի պէս»։ Սառան ծիծաղեց եւ ըսաւ. «Ապա ինչո՞ւ առիւծը կ՚ուտէ եղջերուին»։ Ես պատասխանեցի. «Սառա՛, բնութիւնը այդպէս է։ Կը պատահի, որ օձը նաեւ առիւծին կը խածնէ, եւ ան կը մեռնի։ Չպէտք է Ստեղծագործողին առաջ անցնիլ եւ կեանքին հոգ տանիլ. եթէ կրնաս, փրկէ՛ եղջերուին առիւծի ծնօտներէն»։ 

Հնագոյն պատի ժամացոյցը հինգը երեկոյեան հրատարակեց՝ հինգ անգամ ղօղանջելով։ Ես կը սիրէի հնագոյն ժամացոյցները. նոյնիսկ հաւաքածու մը ունէի։ Երկրորդ յարկին վրայ, ուր իմ մարզասրահս էր, տասներկու հնագոյն ժամացոյցներ կային՝ տասներկու տարբեր ժամերու կարգաւորուած։ Երբ անոնք կը ղօղանջէին կլոր ժամերուն, առանց համապատասխան ժամացոյցին նայելու, ես ժամը կը գիտնայի վերջին ղօղանջէն, որովհետեւ ձայները տարբեր էին, եւ ժամացոյցները ճշգրիտ կը գործէին։ Սառան գնաց խոհանոց, որ ճաշասենեակին շարունակութիւնն էր՝ միայն փայտէ վարագոյրով բաժնուած։ Ան ընթրիք պատրաստեց։ Ես սով չէի զգար, բայց համաձայնեցայ ուտել, որպէսզի Սառան ալ ուտէր։ Ան կ՚օգնէր ինծի ուտելու, որովհետեւ ես ոչինչ չէի տեսներ։ Ես Սառային կը խաբէի՝ ըսելով, թէ լղոզուած կը տեսնեմ. չէի ուզեր զայն վախցնել՝ ճշմարտութիւնը ըսելով։ Ընթրիքէն ետք, Սառան սուրճ պատրաստեց. ան ինծի սուրճը կու տար բաժակով։ Սուրճը խմելէ ետք, Սառան երաժշտութիւն դրաւ իր հեռաձայնէն, եւ մենք թանկո պարեցինք։ Ան գլուխգործոց մըն էր՝ թանկո պարել կոյր։

Ես Սառային եւ անոր եղբայրներուն հանդիպեցայ շատ տխուր պայմաններու տակ։ Վեց տարի առաջ էր, 2080 թուականին, օգոստոսեան առաւօտ մը։ Անոնք՝ Սառան, Գաբրիէլը, Միքայէլը, եւ իրենց ծնողները՝ աւտոպատահարի մը մէջ էին աչքերուս առջեւ։ Անոնք իմ աւտոմեքենայիս առջեւէն կը քշէին, երբ աղուէս մը անցաւ անոնց ճամբան՝ աջակողմեան ձորակէն դուրս գալով։ Սառայի հայրը, որ կը քշէր, տեսաւ աղուէսին, շփոթուեցաւ, եւ կտրուկ կերպով ղեկը ձախ թեքեց՝ կորսնցնելով վերահսկողութիւնը։ Անոնց աւտոմեքենան դիմացէն եկող բեռնատարի մը աջակողմեան դիմացի մասին զարնեցաւ, որ անոնց աւտոմեքենան թուղթի պէս ձախակողմեան ձորակը նետեց։ Բեռնատարի վարորդը պարզապէս անվնաս քշեց՝ կարծես ոչինչ պատահած էր։ Ես արագօրէն կանգնեցուցի աւտոմեքենաս եւ իջայ ձորակը, ուր Սառայի աւտոմեքենան ինկած էր, փրկելու համար ինծի անծանօթ մարդիկ՝ անծանօթ ընկերներ։ Հորիզոնին վրայ մտնող արեւը աչքերս կը ծակէր՝ ստիպելով զիս վերէն ներքեւ նայիլ ձորակին։ Ուր որ կը նայէի իջնելու ընթացքին, կարծես արեւը զիս կը խածնէր՝ ցոյց տալով իմ դժուար վիճակս եւ ակնարկելով, կարծես ըսելով, որ Աստուած գոյութիւն չունի։ Մտքիս մէջ ըսի. «Դո՛ւն ալ դաւաճան դուրս եկար, արեւի տղա՛, ինչպէս քու սիրածդ՝ լուսինը՝ դաւաճան է»։ 

Ձորակը իջնելու ընթացքին, փուշերը կը շրշէին, մինչ գետը կարծես իր լեզուով կը խօսէր։ Փայտփորիկ մը ինչ-որ տեղ ձորակին մէջ, ինչ-որ ծառի մը վրայ կը զարնէր՝ կարծես ակնարկելով, թէ ձանձրոյթը որուն շունն է։ Աւտոմեքենան շիտակ ձորակին մէջ միջին մեծութեան ծառի մը վրայ ինկած էր՝ անոր բունը մօտ մէկ մեթր բարձրութեան վրայ կոտրելով։ Աւտոմեքենան մօտ տասնհինգ մեթր իջած էր ձորակը մինչեւ այդ ծառը՝ զայն կոտրելով, եւ մօտ քսան մեթր կը մնար, որ աւտոմեքենան հասնէր ձորակին քարքարոտ վերջաւորութեան եւ վերջնականապէս կործանուէր՝ գետափին մեծ քարերուն զարնելով։ Աւտոմեքենային առջեւի մասը կՠայրէր, եւ այդ կրակը բռնած էր նաեւ ծառը՝ աստիճանաբար թուլացնելով բունի հատուածը եւ ծառին կոտրուած մասը, մինչ ծառին վերին մասը կոտրուած հատուածէն դանդաղօրէն վար կը թեքէր՝ այրելով, ճամբայ բանալով աւտոմեքենային դէպի վերջնական կործանումը։ Աւտոմեքենան պարզապէս կռթնած էր կոտրուած ծառին վերին մասին՝ քիչ մը թեքուած։ Ես պէտք էր կարողանայի մարդիկը դուրս հանել աւտոմեքենայէն՝ այդ կործանումէն առաջ, որոնց տնքոցները նոյնիսկ չէին լսուեր, եւ չէի գիտեր՝ կենդանի էին, թէ ոչ։ Երբ մօտեցայ այրող աւտոմեքենային, նկատեցի, որ ետեւի լուսամուտը փշրուած էր՝ բեկորներով՝ եւ թոյլ տնքոցներ լսեցի։ «Ուրեմն կենդանի են» մտածեցի։ Այդ ոգեշնչեց զիս, եւ արագօրէն գործի անցայ։ Ես բարձրացայ աւտոմեքենային ետեւի մասը եւ սկսայ մարդիկը դուրս քաշել կոտրած լուսամուտի բացուածքէն։ Անոնք հինգն էին՝ երեքը ետեւի նստարանին, երկուքը առջեւի։ Առաջինը, որ դուրս քաշեցի, աղջիկ մըն էր՝ այդ Սառան էր։ Անոր ստորին շրթունքը մօտ երկու սանթիմեթր պատռուած էր աջ կողմէն, եւ արիւն կը հոսէր այտին վրայէն։ Նկատեցի անոր գեղեցիկ երեսը եւ կը նայէի անոր՝ մէկ պահով մոռնալով, թէ ինչու ձորակը իջած էի։ Սառան ձեռքերուս մէջ էր, անգիտակից, բայց կենդանի։ Ես արագօրէն ուշքի եկայ եւ վերադարձայ գործիս, այս անգամ նոյնիսկ աւելի արագ, որովհետեւ աւտոմեքենան առաջ կը շարժէր։ Սառային տարայ մօտ երեք մեթր հեռու աւտոմեքենայէն եւ պառկեցուցի զայն ոտքերովը վար՝ ուղղահայեաց դիրքով, որպէսզի չշրջի, քանի որ տեղանքը մօտ քառասունհինգ աստիճան թեքութիւն ունէր։ Ես դուրս քաշեցի նաեւ երկու եղբայրները նոյն կոտրած լուսամուտի բացուածքէն եւ դրի զանոնք քրոջը քով։ Անոնք կոտրուածքներ ունէին եւ ցաւէն կը տնքային։ Անոնց դուրս քաշելու ընթացքին, կարծես գերբնական ուժ ստացած էի. նոյնիսկ առանց այդ, ուժս զգալի էր, եւ ես շատ արագ կը գործէի՝ ակամայ։

Աւտոմեքենան մազի հաստութիւն հեռու էր իր վերջնական կորստեանը գլորուելէ. անոր առջեւն այլեւս ծառ չունէր՝ որպէս խոչընդոտ ծառայելու։ Մնացած էր հանել իրենց ծնողները՝ հայրը եւ մայրը։ Յիշեցի, որ իմ աւտոմեքենայիս բեռնախցիկին մէջ տասը մեթր պարան ունէի՝ յատուկ նախագծուած աւտոմեքենաներ քարշելու համար։ Այդ պարանը կրնար մինչեւ երեք տոննա օդին մէջ կախուած բեռ կրել, մինչ աւտոմեքենան հազիւ երկու տոննա էր, եւ քառասունհինգ աստիճան թեքութեան մէջ, քաշը նոյնիսկ աւելի քիչ պիտի ըլլար։ Ես պէտք էր արագօրէն բարձրանայի ձորակը, բերէի պարանը, եւ կապէի աւտոմեքենան ետեւի որեւէ ծառի, բայց առաջ այդ, անհրաժեշտ էր կանգնեցնել աւտոմեքենային ընկնելը՝ անոր տակ գերան մը դնելով։ Կար այդպիսի գերան մը, կարծես յատուկ ուղարկուած էր Երկինքէն՝ իր չափով։ Ես վերցուցի այդ գերանը եւ կռթնեցի զայն աւտոմեքենային առջեւի տակ, եւ գերանին ներքեւի մասը կռթնեցի գետնէն դուրս ցցուած ժայռի մը վրայ։ Ծառը կրկին ճաքեց եւ քիչ մը աւելի թեքեց, բայց վերջնականապէս չկոտրեց, որովհետեւ գերանը ծառին օգնութեան հասած էր, եթէ այդպէս կարելի է ըսել։ Ես խոր շունչ քաշեցի եւ վազեցի պարանը բերելու։ Արագօրէն բերի պարանը եւ անոր հետ կտրող գործիք մը՝ պարանը կտրելու մարդիկը դուրս հանելէ ետք եւ թողուլ, որ աւտոմեքենան գլորուի ձորակին վերջը, քանի որ վտանգ կար, որ աւտոմեքենան կրնար պայթիլ կրակէն եւ վնասել մեզ։ Աւտոմեքենան կռթնած էր մօտ երկու մեթր բարձրութեան գերանին, մինչ ծառը կոտրուած էր այն մասէն, ուր աւտոմեքենան կռթնած էր՝ մօտ մէկ մեթր աւելի ցած։ Հետաքրքրականն այն էր, որ ծառը չէր կոտրուած այն մասէն, ուր աւտոմեքենան զարնած էր, այլ աւելի թոյլ հատուածէն՝ տրամաբանական։ Ես նախ կապեցի պարանը աւտոմեքենային ետեւի յարմար մասին, որ գետինը թաղուած էր, ապա ամուր կապեցի պարանը ծառին։ Մնացած էր, որ գերանը վերջնականապէս այրուի ծառին հետ, եւ աւտոմեքենային առջեւի մասը վար իջնէ գետինը, որպէսզի կարողանայի Սառայի եւ անոր եղբայրներուն հայրը եւ մայրը դուրս քաշել առջեւի դռներէն։ Բայց մինչ այդ, ես պարապ էի եւ նայեցի Սառային կողմը եւ տեսայ, որ բոլորը լուռ կը նայէին ինծի՝ զարմացած եւ արցունքոտ աչքերով։ 

Ինչպէս խնձորը բաժնուած երկու կիսուկի, նոյնպէս ալ երկու եղբայրները նման էին իրարու։ Երկուքն ալ մեծ ու շիտակ քիթեր ունէին, քառակուսի ճակատներ, շիտակ ու դեղին մազեր, եւ մեղրագոյն աչքեր։ Սառան իր եղբայրներուն պէս չէր՝ միայն ճակատով էր նման։ Անոր մազերը գանգուր էին եւ սեւ՝ ագռաւի պէս, անոր քիթը չափաւոր ցից, անոր աչքերը քիչ մը մեծ եւ մուգ կանաչ։ Մօտեցայ անոնց եւ ըսի. «Ողջո՜յն փրկուածներուն։ Կը յիշէք զիս։ Ես աւտոմեքենայիս առջեւէն կը քշէի, երբ դուք ինծի անցաք, երբ ես կանգնած էի աղբիւրի մը մօտ՝ ջուր խմելու։ Դուք չկանգնեցաք։ Փա՛ռք Աստուծոյ, որ կանգնեցայ ջուր խմելու. այլապէս, բեռնատարին ձեր աւտոմեքենային զարնելէ ետք, ան շարունակեց իր ճամբան անհոգ։ Մենք հանդիպեցանք այս տխուր պայմաններուն տակ։ Անունս Իսահակ է»։ Երբ վերջացուցի խօսքերս, ծառին ճաքճքոցը լսուեցաւ. ծառը գետին կողմը ինկաւ, գերանն ալ կոտրեցաւ երբ այրեցաւ, աւտոմեքենային առջեւի մասը ծանր վար ինկաւ, եւ ես վերադարձայ գործիս՝ թողնելով փրկուածները իրենց տեղը։ 

Աւտոմեքենան ամուր կառուցուած էր եւ թեթեւ՝ իր չափին համար։ Ներքին եւ արտաքին անվտանգութեան համակարգերը ճիշդ կը գործէին։ Արտաքին անվտանգութեան յատկանիշները կը ներառէին երեք շերտանի պատնէշ աւտոմեքենային առջեւ։ Ներքին անվտանգութեան համակարգը կը ներառէր փրփուրի վրայ հիմնուած հրդեհաշիջման ջրի շիթի ցանց եւ թափանցիկ, թեթեւ, ջերմակայուն, եւ ամուր ճենապակիէ շարժիչ, որ կը փշրուի ուժեղ հարուածի պարագային։ Թէեւ շարժիչը փշրուեցաւ (անվտանգութեան համակարգ), ջրի շիթի ցանցը չակտիւացաւ, ինչը հանգեցուց շարժիչին մէջ այրող վառելիքէն առաջացած հրդեհին։ Կապուած պարանը ամուր կը պահէր աւտոմեքենան իր տեղը։ Ես փրկուածները տարած էի աւտոմեքենային ձախ կողմը, ուստի նախ գնացի ձախ դուռը, ուր վարորդը կար՝ Սառայի հայրը։ Առաջինը, որ նկատեցի, անոր տիպիկ ճակատն էր, որ կար իր զաւակներուն մէջ. անոր վիզը կոտրուած էր, որ զորս ետքը բժշկեցին։ Ես հեշտութեամբ դուրս քաշեցի զայն առջեւի դռնէն, եւ այդ ժամանակ, երկու եղբայր եկան ինծի օգնութեան, մինչ Սառան կու լար՝ կանչելով մայրիկին եւ հայրիկին։ Ես ըսի եղբայրներուն, որ իրենց հայրը շիտակ իմ աւտոմեքենաս տանին, մինչ ես գնացի աւտոմեքենային միւս կողմը եւ, մեծ դժուարութեամբ, դուռը բացի։ Տեսայ, որ երկաթէ ձող մը խրուած էր Սառայի մօր աջ ոտքին վերին մասը։ Մեծ դժուարութեամբ հանեցի զայն անոր ոտքէն եւ տարայ զայն շիտակ իմ աւտոմեքենաս. արիւնը արագ կը հոսէր անոր ոտքէն։ Տղաքը ինծի կողմը եկան, եւ ես իրենց մայրը անոնց տուի՝ ըսելով ամուր կապել անոր ոտքը, որպէսզի արիւնահոսութիւնը դադրի։ Ան ալ կենդանի էր։ Հինգ հոգի փրկուեցան եւ ետքը լրիւ ապաքինեցան. միայն Սառայի մօր աջ ոտքը անդամահատուեցաւ։ Անկէ ետք, ես կրկին իջայ ձորակը եւ դուրս քաշեցի Սառային, որ կրկին ուշագնաց եղած էր, մինչ ես պարանը չկտրեցի, որովհետեւ վտանգը ետեւ էր։

Երկու տարի այս դէպքէն ետք, 2082 թուականին, ես չափազանց հարուստ դարձայ, գաղտնիօրէն չափազանց հարուստ՝ հսկայական կարողութեան սեփականատէր, որ կրնար դառնալ իմ կործանումիս պատճառը՝ թէ՛ հոգեւորապէս, թէ՛ ֆիզիքապէս։ Այդ հսկայական կարողութիւնը պէտք էր ճիշդ օգտագործուէր՝ չափաւոր եւ գաղտնի՝ այլապէս կործանումը անխուսափելի պիտի ըլլար։ Ես պատահականօրէն յայտնագործած էի քարի մը ներսը գանձերով լեցուն քարանձաւ-տուն մը՝ փորագրուած-փորուած տուն մը։ Հոն կային պարկեր եւ մեծ կարասներ՝ լեցուն ոսկիով, զարդերով, եւ թանկարժէք քարերով։ Հոն քառասուն կտոր գանձ կար. ան հաւանաբար ինչ-որ հին իշխանի կամ թագաւորի գանձերն էին։ Քարի ներսը փորագրուած-փորուած տունը երեք սենեակ ունէր եւ նախասրահ, որուն բարձրութիւնը կը հասնէր եօթը-ութը մեթրի. անոնց պատերուն երկարութիւնը ալ նոյնն էր։ Այդ տունը լուսամուտներ չունէր եւ մութ էր. օդափոխութիւնը դրսի աշխարհի հետ կը կատարուէր միայն գաղտնի պարուրաձեւ անցումներով, ինչպէս ծխնելոյզները, օրինակ, որոնցմէ լոյս չէր թափանցեր։ Տունին միակ մուտքը գետի յատակին էր՝ գաղտնի թունել մը փորուած էր՝ երկու մեթր տրամագիծով եւ մօտ քսան մեթր երկարութեամբ։ Թունելը լեցուն էր գետի ջուրով, եւ այդ ջուրը կը հոսէր նաեւ կից քարին ներսը գտնուող տունին սրտաձեւ աւազանը, որուն մակարդակը կը համապատասխանէր գետի մակարդակին։ Աւազանը նոյնիսկ պահեստային բարձրութիւն ունէր գետի վարարման պարագային՝ երբ գետի ջուրը կ՚բարձրանար, աւազանին ջուրը ալ կ՚բարձրանար։ Հաւանաբար, շինարարները, այդ տունը կառուցելու ընթացքին, ժամանակաւորապէս փոխած էին գետի հունը, որպէսզի կարողանային փորել թունելը եւ քարը, ինչպէս որ կը փորեն եւ կը կառուցեն մետրոն քաղաքին տակ։ Եթէ մեծ քարը քիչ մը բարձրանար եւ զգուշութեամբ դիտուէր, այդ գետի հունին հետքը տեսանելի էր, որ զոր շինարարները փորած էին, որպէսզի գետի ջուրը շրջանցէր այն տեղը, որմէ տան մուտքը՝ այսինքն՝ տուն տանող թունելը՝ դէպի քարին սիրտը՝ դէպի սրտաձեւ աւազանը՝ պէտք էր փորուէր։ Գետի միջին խորութիւնը երեք մեթր էր, մինչ լայնութիւնը տասնհինգ էր։ Ան կը հոսէր ձորակին ձախ մասով։ Վերէն, ձորակին յատակը տափակ դաշտավայրի մը նման էր, որուն լայնութիւնը տեղ-տեղ կը հասնէր երկու հարիւր մեթրի, մինչ նուազագոյնը յիսուն մեթր էր։ Գետը կարծես իր հունը այդ դաշտավայրին մէջ կտրած էր կարագի պէս՝ ցոյց տալով իր զօրութիւնը։ Թունելին սկիզբը շրջանակուած էր մեծ եռանկիւնաձեւ քարերով՝ մօտ մէկ մեթր բարձրութեամբ, որոնք միացուած էին ճշգրիտ ճշգրտութեամբ, մինչ թունելին ներսը ծածկուած էր փոքր քարերով՝ կամարաձեւ դասաւորուած, որոնցմէ ոչ մի քար չէր սայթաքած։ 

Բացի ճարտարապետ ըլլալէ, ես նաեւ հմուտ լողորդ էի. միջազգային ասպարէզին վրայ ինծի հաւասար մէկը չկար։ Ես շատ մրցումներու յաղթող եւ մետալակիր էի։ Մանկութենէս սկսեալ սիրած էի լողը եւ կը լողայի գետին մէջ հոսանքին դէմ։ Այդ գետը պատահարին եւ գանձերուն գետն էր, որ մեր գիւղին մօտ էր։ Գիւղը գտնուած էր այդ ձորակին արեւելեան մասը։ Լողորդ ըլլալով, ես ամիսը մէկ օր աւազափին վրայ փրկարար կը գործէի։ Տունս քաղաքին մէջ էր՝ ծովափին. քաղաքը նորակառոյց էր, ինչպէս նաեւ իմ տունս։ Ես քաղաք եկած էի սորվելու եւ նաեւ ապրելու։ Ես ծնած եւ մեծացած էի գիւղին մէջ. մեր գիւղը նոր անուն ձեռք բերած էր՝ Բեթղեհէմ՝ այն օրուան ետք, երբ երկինքէն իջնող մարգարէ մը գիւղին դիմացի լեռան վրայ մեծ քարերով գրեց. Բեթղեհէմ։ Այդ դէպքէն ետք, անոնք փոխեցին գիւղին անունը։ Հինգ ականատեսներ, որոնք տեսան այդ տեսարանը, համր դարձած էին. մարգարէն, շրջուելով, տեսաւ, որ անոնք իրեն կը դիտէին եւ զանոնք համր ըրաւ։ Մայրս ուսուցչուհի էր եւ գիւղի դպրոցին մէջ կը գործէր, մինչ հայրս հողագործ էր։ Մենք մեծ ագարակ ունէինք գիւղին մէջ՝ հինգ հարիւր գլուխ խոշոր եղջերաւոր անասուն եւ հազար ոչխար ունէինք։ Հայրիկիս անունը Արտաշէս էր, մինչ մայրիկիս անունը Եսթեր էր, եւ ան հարս եկած էր քաղաքէն գիւղ։ Մեր գիւղի մարդիկը եւ քաղաքի մարդիկը աղքատութեան մէջ կ՚ապրէին եւ պարտքերով բեռնաւորուած էին։ Ես որոշեցի օգնել անոնց գաղտնիօրէն, որովհետեւ գանձերը գտնելով, չափազանց հարուստ դարձած էի։ Ես մէկ պարկ ոսկի եւ մէկ պարկ թանկարժէք քարեր հանեցի քարին մէջի տունէն եւ տարայ զանոնք քաղաք՝ իմ տունս։ Սպասեցի, մինչեւ որ ուժեղ անձրեւ եկաւ հողմով եւ փոթորիկով։ Ան չուշացաւ՝ չորս օր ետք, գիշերով, ուժեղ անձրեւ եկաւ փոթորիկով։ Փոթորիկին ընթացքին, ես նստած էի իմ աւտոմեքենայիս մէջ, բացի առջեւի լուսամուտը, եւ սկսայ ոսկին եւ թանկարժէք քարերը քաղաքի փողոցներուն եւ տան բակերուն նետել։ Մնացորդը պահեցի պարկերուն յատակին՝ կարծես այդ էր բոլորը, որ գտած էի։ Հաջորդ օրը, քաղաքին մէջ իրարանցում եւ տօնակատարութիւն կար։ Բոլորը կը խօսէին, որ հնարաւոր էր, որ փոթորիկը գանձերը ծովի յատակէն բերած էր եւ զանոնք քաղաքին մէջ ցրուած էր (այդպէս էի պլանաւորած, որ անոնք այդպէս խօսէին), բայց չէին կրնար հանել հանելուկը։ Բոլորը զարմացած էին. ան արագօրէն տարածուեցաւ համացանցին վրայ եւ լուրերու լրատուամիջոցներուն մէջ։ Միջազգային ոսկերչական կազմակերպութիւն մը յատուկ մեր քաղաք եկաւ եւ խնդրեց գնել գտնուած ոսկին եւ քարերը, որովհետեւ անոնք բարձր որակ էին եւ եզակի։ Քիչ ետք, ես ալ վաճառեցի ինչ որ կարծես գտած էի եւ փողերը տարայ գիւղ։ Փողերը տուի մայրիկիս եւ ըսի անոր բաժնել զանոնք գիւղի աղքատներուն, մինչ մայրիկիս նուիրեցի վզնոց մը, որմէ մեծ զմրուխտ քար մը կախուած էր։ 

Գանձատունին մէջ, գանձերը կարգաւորուած էին ըստ կարգի։ Նախասրահէն ձախակողմեան սենեակին մէջ, ոսկի կար պարկերով լեցուն. պարկերը ուղտի մազէ հիւսուած էին։ Հոն տասներեք պարկ ոսկի կար. պարկերը սովորականէն աւելի մեծ էին, որպէսզի ամէն մէկուն մէջ մէկ ոչխար տեղաւորուէր։ Ոսկիի պարկերը շատ ծանր էին. զանոնք բարձրացնելը անհնար էր։ Ոսկին մետաղադրամի ձեւով էր՝ սեւ թուզի չափով։ Ոսկիին մէկ կողմը, կնոջ դէմք մը փորագրուած էր. միւս կողմը, մերկ խաչ մը փորագրուած էր։ Միջին սենեակին մէջ, նոյն պարկերը եւ նոյն թիւով զարդեր կային։ Զարդերը բազմազան էին, զանազան թանկարժէք քարերով՝ սկսած ականջօղերէն, վերջացած տղամարդու մատանիներով, եւ միջեւ՝ թագաւորի եւ թագուհիի պսակներով։ Աջակողմեան սենեակին մէջ, տասներեք կարասներ կային՝ լեցուն թանկարժէք եւ կիսաթանկարժէք քարերով՝ ադամանդներէն մինչեւ մարգարիտներ։ Քարերուն միջին չափը ձիթապտուղի չափով էր. կարասները լայն բերան ունէին եւ մէկ մեթր բարձրութիւն։ Նախասրահին աջակողմեան մասը, որովհետեւ սրտաձեւ աւազանը ձախ թեքութիւն ունէր, պղնձեայ աւազան մը դրուած էր ստենդի մը վրայ՝ մօտ մէկ մեթր տրամագիծով եւ քառասուն սանթիմեթր բարձրութեամբ։ Ան լեցուն էր միայն զմրուխտներէ պատրաստուած զարդերով. այն շղթան, որ զոր մայրիկիս տուած էի, այդ աւազանէն վերցուցած էի։ Աջ սենեակին մէջի տասներեքերորդ կարասը փակ էր. անոր վրայ մոմ լեցուած էր։ Վերէն մոմի շերտը հեռացնելով, տեսայ, որ ան լեցուն էր տարբեր գոյներու եւ չափերու մարգարիտներով։ Կաւէ կարասը կնքուած էր մոմով, որպէսզի մարգարիտները չփչանային։ Մարգարիտներուն չափը կը հասնէր մինչեւ հաւի ձուի չափին, մինչ ամենափոքրերը սիսեռի չափով էին։ Այդ մարգարիտները պէտք էր շուտով վաճառէի, որպէսզի չփչանային եւ իրենց նպատակին ծառայէին։ Ես գործի անցայ եւ վաճառեցի մարգարիտները. վաճառեցի նաեւ երկու կիսամշակ հազար քարատանոց ադամանդներ, եւ այդ փողերով, մեր քաղաքին մէջ արտադրութիւն մը հիմնեցի՝ մարտկոցի արտադրութիւն՝ ժամացոյցի մարտկոցներէն մինչեւ արեւային մարտկոցներ։ Մարտկոցի արտադրութեան կողքին, ես նաեւ հիմնեցի հեծանիւի արտադրութիւն։ Այդ հեծանիւները նոր էին. անոնք կը գործէին միկրո-շարժիչներով եւ արեւային մարտկոցներով, որպէսզի հեծանիւը ոտքերով քշելու ընթացքին, մարդը երկու անգամ պակաս ջանք գործածէր, մինչ արագութիւնը երեքապատիկ էր՝ համեմատած մեքենական հեծանիւներուն։ 

Չորս տարի պահանջուեցաւ արտադրութիւնը կազմակերպելու եւ գործարանը կառուցելու, մասնագէտներ գտնելու եւ բանուորներ հաւաքագրելու համար՝ այնքան խօսել եւ վազել, որ մարմնի բոլոր մկանները կծկուեցան։ Արտադրութիւնը շատ քիչ շահոյթով կը գործէր ինծի համար, բայց բանուորները լաւ վարձատրուած էին, մինչ գնորդները արտադրանքը էժան կը գնէին։ Ես հարստութիւն կուտակելու խնդիր չունէի, բայց կը ջանայի մարդոց կեանքը բարելաւել, եւ այդ ինծի հաճոյք կու տար։ Ես մասնակցեցայ զանազան բարեգործական ծրագիրներու՝ բաւականաչափ առատաձեռնօրէն եւ շօշափելի կերպով, մինչ մրցակիցներս չէի կործաներ, այլ անոնց ծունկը կը կոտրէի, որպէսզի իրենց հացը եւ պանիրը ուտէին եւ լաւ մարդիկ դառնային։ Կ՚ըսէի. «Եթէ Սատանա մը մտած է քեզի մէջ, ապա որդի դեղ խմէ»։ Այսպէս, տարիները անցան մինչեւ այդ արշալոյսը։

Թանկո պարելու ընթացքին, Սառան ըսաւ. «Իսահա՛կ, ինչպիսի՛ հաճելի բոյր կու գայ քեզմէ։ Եթէ գաղտնիք չէ, ըսէ՛ ինծի ի՞նչ օծանելիք է սա. ճշմարիտ տղամարդու օծանելիք է։ Տրամադրութիւնս կտրուկ կը բարձրանայ»։ Հասկցայ, որ ան այդ կաթին արդիւնքն էր, որ սկսած էր փոխել մարմինիս կազմութիւնը։ Յիշեցի Սաղմոսի մարգարէութիւնը. «Դուն կը սիրես արդարութիւնը եւ կ՚ատես ամբարշտութիւնը. ուստի Աստուած, Քու Աստուածդ, քեզ օծած է ուրախութեան իւղով՝ քու ընկերներուդմէ աւելի»։ Մտքիս մէջ ըսի. «Ախր մարգարէ մը գրէր իմ մասին, իմ պատմութիւնս, բայց քանի որ այդպիսի մարգարէ չկայ, պիտի գրեմ իմ պատմութիւնս գալիք սերունդներուն համար, եթէ փլաւը չվերածուի քէպաբի, եւ ժամանակը պարուրաձեւի»։ Ես ըսի. «Սառա՛, այս օծանելիքը միայն Օծեալին համար է. չէ՞ որ Օծեալը օծուած է եղջիւրներով լեցուն օծանելիքով»։ 

Շարունակելով զրոյցը, Սառան ըսաւ. «Իսահա՛կ, շատ կ՚ուզէի, որ դուն Օծեալը ըլլայիր, որովհետեւ ո՛չ ոք տեսած է Քրիստոսի երեսը։ Բայց չէ՞ որ Օծեալը խաչուած էր անցեալին եւ յարութիւն առաւ։ Եթէ այդ սուտ էր, ապա ինչպէ՞ս պիտի յարութիւն առնես այս գազանային աշխարհի ծնօտներէն։ Չէ՞ որ խաչը երկրորդ անգամ չի անցնիր»։ Ես ըսի. «Սառա՛, այդ մարդը, որ խաչուած էր անցեալին, կամ կախուած, հաւանաբար Քրիստոս չէր, ո՛չ ալ յանցագործ էր, ո՛չ ալ մարգարէ, այլ անմեղ հաւատացեալ մը, եւ Աստուած անոր յարութիւն տուաւ, եւ ան հիմա խոր քնի մէջ է ինչ-որ մեծ քարի ճեղքի մը մէջ։ Աստուած խոր տարբերութիւն չի դնէ սովորական հաւատացեալի եւ Իր որդիին միջեւ եւ կը սիրէ բոլորը հաւասարապէս։ Եթէ անմեղ մարդ մը խաչուեցաւ, Աստուծոյ համար, նոյնն է ինչպէս Իր որդին խաչելը։ Աստուծոյ գործերը որքան ծանօթ են, այնքան ալ գաղտնի եւ կոդաւորուած, մինչ աշխարհի ծնօտներէն յարութիւն տալը Աստուծոյ գործն է»։ 

Սառան ըսաւ. «Իսահա՛կ, եկո՛ւր, ելլենք ծով եւ լողանք։ Ես պիտի ուղեկցեմ քեզ. դուն ալ կը սիրես ծովին մէջ երեկոյեան լողալ, եւ աղի ջուրը լաւ պիտի ըլլայ աչքերուդ համար։ Ի դէպ, ի՞նչ պատահեցաւ դեղերուն, որ բժիշկը խոստացած էր, եւ պիտի պատմե՞ս ինծի ո՛վ տուաւ քեզի Իսահակ անունը՝ մայրդ, թէ հայրդ։ Իսահակ կը նշանակէ Ան Պիտի Ծիծաղի. միշտ կը մոռնամ քեզի այս հարցումը հարցնել»։ Ես ըսի. «Սառա՛, շատ նախանձոտ հետաքրքրասիրութիւն ունիս։ Անունս փոխուեցաւ Իսահակ՝ ութը տարեկանիս, մինչ առաջ այդ, անունս Ալեքսանդր էր։ Մայրս երազ մը տեսաւ, եւ երազին մէջ, սեւահեր կին մը՝ ծակծկուած ձեռքերով եւ ոտքերով, կարծես Քրիստոս, ըսաւ, որ անունս պէտք է փոխուի Իսահակ։ Մայրս շատ վախցաւ եւ փոխեց անունս։ Իսկ դեղերուն մասին, ծովի ձուկերուն պիտի հարցնենք»։ Սառան ըսաւ. «Գիտեմ, որ դելֆինը հայերէն կրնայ խօսել. անոնց պիտի հարցնենք քու դեղերդ», եւ ան ծիծաղեց դելֆինի պէս, եթէ դելֆինը իսկապէս կը ծիծաղի՝ դէ՛հ, ես շատ ուժեղ եմ երեւակայութեան մէջ։ Մենք ելլեցինք եւ լողացանք ծովին մէջ, մինչ իմ փարոսս Սառայի ձայնն էր։ Լողալու ընթացքին, Սառան ըսաւ. «Իսահա՛կ, կրնա՞ս ջուրին վրայ քալել Քրիստոսի պէս»։ Ես ըսի. «Սառա՛, երեք օրէն ետք, ջուրին վրայ պիտի քալեմ գլուխս առաջ, ինչպէս մարդ մը համացանցին վրայ կը քալէ գլուխը վար»։ 

Այդ գիշեր եւ յաջորդ գիշեր, Սառան իմ տունս մնաց՝ առաջին անգամն էր։ Ան քնացաւ իմ սենեակիս մէջ, որ աստիճաններուն առջեւ էր, մինչ ես քնացայ աստիճաններուն ձախ կողմի սենեակին մէջ, որ համեմատաբար աւելի զով էր իմ սենեակէս (ես չէի սիրեր օդորակիչ գործածել ամառը)։ Մենք տուն եկանք թաց՝ մէկ ժամ ծովին մէջ լողալէ ետք, ցնցուղ առինք, եւ նոյնիսկ սեղանի թենիս խաղացինք՝ ծիծաղելով։ Ես կը ջանայի կոյր-կոյր թենիս խաղալ, եւ այդ վատ չէր ընթանար ինծի համար, որովհետեւ լսողութիւնս սկսած էր սրել, մինչ ապագային, նոյնիսկ մայրցամաքէ մայրցամաք կը լսէի։ 

Ճշմարտութեան Ճամբուն Վրայ (Արեւմտահայերէն)